Nghiêng nghiêng vành nón lá xứ Huế

Ngày xưa, dân gian kể rằng có một bà hiền từ, trên đầu đội bốn tàu lá tròn như bầu trời, đi đến đâu mưa thuận gió hòa đến đó. Khi bà rời đi, con người nhớ ơn và bắt chước, kết những tán lá lại thành chiếc nón để che nắng mưa. Huyền thoại ấy còn lưu dấu trong đời sống, để từ bao đời nay, chiếc nón trở thành hình ảnh gần gũi, gắn bó với người Việt.

Chiếc nón không chỉ để che nắng, che mưa, mà còn làm duyên cho người con gái Huế e ấp, mềm mại. Nó đi vào câu ca dao, dân ca, trở thành nhịp cầu gắn kết tình yêu:

“Nón này che nắng che mưa
Nón này để đội cho vừa đôi ta.”

Ở Huế, nón lá gắn bó sâu đậm với làng Vân Thê (xã Thủy Thanh). Theo sử sách, nghề chằm nón ở đây đã có từ thế kỷ XVI, ban đầu chỉ để phục vụ nhu cầu người dân trong vùng. Khi đất nước thống nhất, làng Vân Thê gần như nhà nào cũng tham gia chằm nón. Từ đầu những năm 2000, nhờ Festival Huế và Festival Nghề truyền thống, nón Vân Thê được biết đến rộng rãi, trở thành sản phẩm văn hóa tiêu biểu của cố đô.

Nguyên liệu chính là lá nón Bồ Diệp: lá không quá non để khỏi giòn, cũng không quá già để khỏi ngả vàng; bản lá đều, gân mịn, chiều dài khoảng độ 40–50 cm. Lá được phơi sương cho dịu, rồi ủi phẳng nhiều lượt để “lên tông” xanh ngà đặc trưng. Thợ giỏi nhìn vân lá đoán được độ bền sau khi phơi nắng, điều chỉnh cách ủi cho mặt lá láng, không rộp, không sần.

Khung nón Huế chuẩn có 16 vành tre vót mảnh, tròn đều, lắp trên 6 sườn chính theo tỷ lệ khoảng cách rất nghiêm ngặt: mép vành dưới ôm gọn trán, đỉnh nón “thóp” vừa phải để dáng thanh. Nan tre phải được chẻ, ngâm, hong cho đạt độ dẻo – bền, uốn thành vòng không méo. Chỉ cần sai số một–hai milimét ở vị trí vành, dáng nón sẽ “lệch mắt” ngay.

Nguồn ảnh: hoidisanvanhoa.vn

Thợ “xây” (lợp) lá vòng theo chiều kim đồng hồ, so le mí để không dày cộm, giữ độ mỏng - nhẹ - kín. Nón Huế thường hai đến ba lớp lá; với nón bài thơ, giữa hai lớp lá còn “kẹp thơ/hoa văn” (cầu Trường Tiền, sông Hương, thơ ngắn…) in trên giấy dó mỏng – sao cho khi ngược sáng chỉ nhè nhẹ hiện chứ không lộ gắt.

Nguồn ảnh: hoidisanvanhoa.vn

Mũi chằm dùng chỉ trắng/cước mảnh, đều tăm tắp chạy suốt 16 vành. Người thợ “dặm kim” tay phải, tay trái vuốt lá giữ phẳng, mỗi mũi cách nhau như đo bằng thước. Xong thân nón là tới nức vành: viền mép bằng nẹp tre mảnh hoặc sợi cước trắng, vừa bền vừa tạo viền tinh khôi đặc trưng.

Nguồn ảnh: hoidisanvanhoa.vn

Chóp nón đính “xoài” chỉ màu duyên dáng; quai nón bằng lụa/nhung tông dịu. Nón được phủ dầu chống ẩm mốc rồi phơi nắng nhẹ nhiều đợt để “lên nước” bóng mát, không chói. Một chiếc nón đẹp khi đặt lên bàn quay không lắc, nhìn ngược sáng thấy thơ mà không thấy đường mí, đội lên ôm đầu mà vẫn thoáng.

Huế ẩm mưa, thợ phải canh nắng đúng “độ”: nắng gắt dễ rộp lá, nắng non lá khó khô, ảnh hưởng tuổi thọ nón. Bởi thế, mỗi chiếc nón là tổng hòa của thời tiết, mắt nghề và sự nhẫn nại: từ bãi tre, vạt lá, đến khung nón, đường kim... đâu cũng cần sự đúng mực.

Nón lá Huế vì vậy mỏng mà bền, thanh mà kín, đẹp cả khi treo bên hiên lụa, khi nghiêng che má hồng thiếu nữ, và khi theo du khách như một kỷ vật của ký ức. Đằng sau dáng nón nhẹ như mây là những tháng ngày tỉ mỉ của người nghệ nhân, lớp lớp bàn tay gìn giữ một vẻ đẹp xưa, vẫn còn sống động giữa hôm nay.

Và tại The Bloom, bạn có thể tìm thấy những chiếc nón lá tinh tuyển cùng nhiều sản phẩm thủ công Việt, để mang về cho mình hoặc gửi tặng như một món quà văn hóa đầy ý nghĩa. Ghé thăm The Bloom, nơi từng đường kim, mũi chỉ và hồn Việt được nâng niu trọn vẹn.